Algemeen

Waarom muziek onmisbaar is voor kinderen

Martin Goossens, MKC Bos en Duinschool in Bloemendaal

“Het is beweging die de interesse van een kind in muziek wekt, en het is door beweging dat zelfs de allerkleinsten op een zeer subtiele manier muziek kunnen leren begrijpen.” — Maria Montessori, The Montessori Approach to Music, p. 32

Dit citaat van Maria Montessori raakt voor mij direct de kern van goed muziekonderwijs. Muziek begint niet bij noten lezen en ook niet bij theorie. Muziek begint bij het lichaam: bij bewegen, ritme voelen, luisteren en verwondering. Bij de spontane neiging van een kind om te springen, te tikken, te zingen en te reageren op klank. Juist daarom is muziek in het onderwijs geen luxe, het is een noodzaak.

* Muziek in het onderwijs: ooit vanzelfsprekend, later naar de achtergrond

Wanneer we terugkijken naar de geschiedenis van het Nederlandse onderwijs, zien we dat muziek lange tijd een vanzelfsprekend onderdeel was van het schoolleven. Er werd dagelijks gezongen. Liedjes ondersteunden taalontwikkeling, gemeenschapsgevoel, ritmebesef en cultuurvorming. In veel scholen was samenzang een vast ritueel. In de loop van de twintigste eeuw veranderde dit. Door toenemende nadruk op taal, rekenen, opbrengstgericht werken en toetsresultaten raakte muziekonderwijs steeds verder naar de achtergrond. Veel leerkrachten voelden zich bovendien onvoldoende toegerust om muziekles te geven. Muziek werd daardoor vaak “iets extra’s”, afhankelijk van enthousiasme of toevallige expertise binnen een team. Volgens Leraar24 wordt dit als zorgelijk gezien. In het artikel Muziekonderwijs met leerlijn belangrijk voor het brein (29 juli 2025) wordt beschreven dat structureel muziekonderwijs positieve invloed heeft op hersenontwikkeling, executieve functies, concentratie en sociale vaardigheden. Vanaf ongeveer 2010 kwam hierin langzaam verandering. Initiatieven zoals Méér Muziek in de Klas, hernieuwde aandacht voor creatief onderwijs en inzichten uit hersenonderzoek zorgden voor een kentering. Ook binnen het Montessori-onderwijs groeide opnieuw de aandacht voor muziek als essentieel onderdeel van de totale ontwikkeling.

* Waarom muziek onmisbaar is voor kinderen

1. Muziek ontwikkelt het brein

Onderzoek  (Scherder, in Het muzikale brein, psychologie.nl; Leraar24, Muziekonderwijs met leerlijn belangrijk voor het brein) laat zien dat muziek meerdere hersengebieden tegelijk activeert: luisteren, geheugen, motoriek, planning, taal en emotie. Muziekonderwijs ondersteunt daardoor een brede cognitieve ontwikkeling. Volgens Leraar24 helpt muziekonderwijs onder andere bij: concentratie, werkgeheugen, taalontwikkeling, patroonherkenning, samenwerking en zelfregulatie. Dat verklaart waarom kinderen die regelmatig muziek maken vaak sterker worden in aandacht en taakgerichtheid.

2. Muziek ondersteunt emotionele ontwikkeling

In het artikel Een taal zonder woorden (Montessori Magazine, jaargang 45, nr. 3) wordt muziek beschreven als een uitdrukkingsvorm voor gevoelens waarvoor soms nog geen taal bestaat. Dat herken ik volledig. Kinderen kunnen via muziek verdriet, blijdschap, spanning, trots en rust ervaren en uiten, vaak nog vóór zij dit verbaal kunnen verwoorden.

3. Muziek versterkt sociale ontwikkeling

Samen zingen, samenspelen, luisteren naar elkaar, wachten op je beurt en reageren op ritme: muziek is bij uitstek sociaal leren. Maria Montessori benadrukte dat onderwijs altijd het hele kind moet aanspreken (‘The hands are the instruments of man’s intelligence’, Montessori, The Absorbent Mind, blz. 25, 1949) samengevat als onderwijs voor hoofd, hart én handen.  Muziek doet precies dat.

* Waarom bewegen centraal moet staan

Maria Montessori zag al vroeg dat muziek niet losstaat van beweging:  “Music is understood through movement.” – (The Montessori Approach to Music). Dat betekent dat kinderen maat, ritme, dynamiek en vorm eerst lichamelijk begrijpen. Een kind dat loopt op een puls begrijpt de maat. Een kind dat springt op accenten begrijpt ritmische structuur. Een kind dat stilvalt op rust begrijpt stilte. Bewegen maakt muziek zichtbaar en voelbaar. Dit sluit aan bij moderne inzichten over embodied learning: leren gebeurt niet alleen in het hoofd, maar via het lichaam. (https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230618367_11) Daarom zou muziek in iedere basisschool gekoppeld moeten worden aan lopen, klappen, tikken, dansen, gebaren, dramatische expressie, aandachtsoefeningen, ademhaling en ontspanning.

* Montessori en muziek: een krachtige visie

Maria Montessori zag muziek niet als extraatje, wel als opvoedingsmiddel. “The child should not merely hear music, but live it.” – The Montessori Approach to Music. “Before teaching music, prepare the senses.”  (Montessori-benadering van zintuiglijke voorbereiding) Daarom werkte Montessori met:

  • stilteoefeningen
  • klankonderscheid
  • toonbellen
  • ritme door beweging
  • luisteren naar nuance
  • muziek lezen als taalontwikkeling

Muziek begint volgens Montessori bij waarnemen. Dat sluit aan bij de moderne Montessori-uitspraak uit het artikel Als de muziek er al is (Montessori Magazine): muziek hoeft niet eerst gemaakt te worden; muziek ís er al — in het kind, in ritme, in ademhaling en in de omgeving.

* Waarom ik muziekonderwijs zo belangrijk vind

Ik heb tijdens mijn loopbaan en alle dingen die ik heb gedaan steeds opnieuw gezien dat muziek kinderen en ook mijzelf, opent.

Kinderen die moeilijk praten, zingen mee.

Kinderen die onrustig zijn, vinden ritme.

Kinderen die weinig zelfvertrouwen hebben, durven optreden.

Kinderen die vastlopen, komen via beweging weer in contact met zichzelf.

Muziek raakt waar woorden soms niet komen.

En juist daarom hoort muziek niet aan de rand van het curriculum, maar in het hart ervan.

* Slot (accoord)

Wanneer we kinderen echt willen helpen ontwikkelen, kunnen we muziek niet missen.

Niet als luxe.

Niet als pauze.

Niet als incidenteel project.

Maar als dagelijkse taal van hoofd, hart en lichaam.

Zoals Maria Montessori al zei en ik dit blog begon: “It is movement that interests the child in music, and it is by movement that the very tiny child can arrive at understanding music with considerable delicacy.” –

“Het is beweging die de interesse van een kind in muziek wekt…” ( Maria Montessori, The Montessori Approach to Music, p. 32)

Daar begint het.

Bij beweging.

Bij leven.

Bij het kind.

        Martin Goossens  schreef zijn verhaal ter afronding van de NMV-montessoristudie basisbekwaam.
Bronnenvermelding
  1. Maria Montessori. The Montessori Approach to Music. Uitgave Montessori Education Press. p. 32 e.v. – https://montessori150.org/maria-montessori/montessori-quotes/montessori-approach-music
  2. Muziekonderwijs met leerlijn belangrijk voor het brein, 29 juli 2025.
  3. Montessori Magazine, jaargang 45, nr. 3. De volgende artikelen: – Een taal zonder woorden – Als de muziek er al is – De bellen leiden de muziek in
  4. Nederlandse Montessori Vereniging. Publicaties en achtergrondartikelen over muziekonderwijs.
  5. Kerndoelen Kunstzinnige Oriëntatie, primair onderwijs
  6. Zelfopvoeding voor het kind in de midden- en bovenbouw, Deel 2, hoofdstuk 6: Muziek
  7. Wetenschappelijke artikel over embodied learning en Montessori – https://link.springer.com/chapter/10.1057/9780230618367_11
  8. Méér Muziek in de Klas. – https://www.meermuziekindeklas.nl/